Jesteś tutaj

Historia Polskiego systemu bankowego

Tradycja polskiej bankowości sięga XV w., kiedy to w Krakowie pojawiły się pierwsze jej formy. W XVIII w., w epoce stanisławowskiej, wraz z rozwojem handlu i przemysłu, nabierały znaczenia warszawskie domy bankowe. Przyjmowały one depozyty przede wszystkim od większych właścicieli ziemskich i udzielały im pożyczek hipotecznych, udzielały pożyczek również królom polskim i miastom. Na sejmie w 1786 r. Stanisław August wystąpił z inicjatywą królewską powołania grupy osób dla rozpatrzenia projektów dotyczących banków i lombardów, ale nie doszło do skutecznych ustaleń. Dopiero w czasie insurekcji kościuszkowskiej powołano Komisję Biletów Skarbowych i emitowano w 1794 r. bilety skarbowe, będące pierwszym polskim pieniądzem papierowym.

Mimo utracenia suwerenności kraj rozwijał się gospodarczo, co sprawiało, że w 1825 r. założono Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, a w 1828 r. powstał Bank Polski, pełniący funkcję banku emisyjnego; zasługi w powołaniu obu banków położył książę Ksawery Drucki- Lubecki. Bank Polski wprowadził do obiegu własne bilety bankowe drukowane w warszawskiej Fabryce Biletów Bankowych na papierze wyprodukowanym w papierni Jeziorna koło Warszawy. Pieniądz papierowy Królestwa Polskiego cieszył się pełnym zaufaniem ludności, gdyż był wymienialny w kasach Banku na złote i srebrne monety, mimo że nie miał kursu przymusowego. Po klęsce powstania listopadowego władze carskie odebrały przywilej emisji i zlikwidowały Bank w 1886 r.

W 1870 r. założono Bank Handlowy w Warszawie, najstarszy z obecnie działających bank polski, który odegrał czołową rolę w przekształceniach gospodarczych na ziemiach polskich. W rok później powstaje w Warszawie Bank Dyskontowy oraz Towarzystwo Wzajemnego Kredytu, a później Bank dla Handlu i Przemysłu, Bank Przemysłowy Warszawski, Bank Kupiecki Łódzki i inne.

W zaborze pruskim pierwszym polskim bankiem było założone w 1821 r. Ziemstwo Poznańskie, później Bank Handlowy w Poznaniu, Bank Przemysłowy (1861 r.) i inne. W zaborze austriackim jako pierwsze powstały w 1841 r. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, które obsługiwało głównie wielką własność rolną, a w 1867 r. Akcyjny Bank Hipoteczny we Lwowie. W Krakowie założono w 1869 r. Bank Galicyjski dla Handlu i Przemysłu, przekształcony później w Bank Małopolski. Trudno wymienić wszystkie banki o przeważającym kapitale rodzimym, które powstały w XIX wieku na polskich ziemiach. Obok nich działały oddziały banków niemieckich, rosyjskich oraz austriackich, tworząc sieć współpracujących banków, stanowiącą część bankowości europejskiej.

W czterdziestoleciu poprzedzającym pierwszą wojnę światową powstały banki ludowe, skupione wokół Banku Związku Spółek Zarobkowych (założony w 1886 r.) oraz wiejskie spółdzielnie kredytowe, związane z Centralną Kasą Spółek Rolniczych, założoną w 1909r.

Większość banków uległa likwidacji w wyniku szkód i zmian, jakie przyniosła wojna, ale ocalała polska spółdzielczość kredytowa. Jej placówki wiejskie nie likwidowały się, a zawieszoną w wyniku wojny działalność odnawiały, gdy tylko pojawiły się sprzyjające okoliczności. W 1912 r. na obszarze trzech zaborów działało 2686 polskich spółdzielni kredytowych i kas oszczędności, a w 1925 roku było ich już 3274.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. funkcję banku emisyjnego pełniła Polska Krajowa Kasa Pożyczkowe, emitująca marki polskie. Koszty prowadzenia działań wojennych oraz koszty organizowania państwa zmuszały rząd do finansowania deficytów budżetowych z emisji pieniądza, co wywołało inflację, która przerodziła się w hiperinflację. Wówczas prezydent Rzeczypospolitej powierzył Władysławowi Grabskiemu funkcję premiera i ministra skarbu. Przeprowadzona przez niego reforma na podstawie „Ustawy o naprawie skarbu państwa i reformie walutowej” wprowadziła nowy system pieniężny, oparty na monometalizmie złotym. Równocześnie powołano do życia Bank Polski S.A., który jako bank emisyjny, wymienił marki polskie na złote w relacji 1,8 mln marek = 1 złoty. Głównym zadaniem Banku Polskiego było regulowanie obiegu pieniężnego i udzielanie kredytów bankom, przede wszystkim przez redyskonto ich weksli.

Utworzono w 1919 r. Polski Państwowy Bank Rolny, który od 1921 r. działa jako Państwowy Bank Rolny. Jego głównym zadaniem było finansowanie wspieranie i obsługa rolnictwa, przemysłu spożywczego, popieranie parcelacji i osadnictwa. Równocześnie (1919 r.) utworzono Pocztową Kasę Oszczędności, gromadzącą wkłady oszczędnościowe i obsługującą ludność. Mimo trudności w jednoczeniu trzech różnych zaborów w zakresie administracyjnym, prawnym i gospodarczym, mimo kolosalnych strat i toczących się do 1921 r. działań wojennych, powstają nowe banki, wznawiają pracę tradycyjnie polskie banki, jak np. Bank Handlowy w Warszawie S.A., który w roku 1923 ma już 40 oddziałów, i wspomniane banki spółdzielcze. Bank Handlowy świadczył typowe usługi bankowe, lokował papiery wartościowe przedsiębiorstw na rynku, a także brał udział w ich zakładaniu. W okresie międzywojennym był jednym z największych banków polskich, przy czym współpracował ze znanymi bankami zagranicznymi.

W 1924 r. powołano istniejący do dzisiaj Bank Gospodarstwa Krajowego, który udzielał kredytów długoterminowych przedsiębiorstwom przemysłowym i na budownictwo mieszkaniowe. W 1929 r. utworzono dla bankowej obsługi polskiej emigracji Bank Polska Kasa Opieki S.A. Z czasem działalność jego rozszerzono na obsługę wymiany towarowej Polski z zagranicą i utworzono oddziały w Paryżu, Nowym Jorku, Buenos Aires i Tel Awiwie. Oddziały zagraniczne wykonywały czynności bankowe także w okresie drugiej wojny światowej. Ważną rolę w ówczesnym polskim systemie bankowym pełniły trzy banki komunalne i zrzeszone w nich 353 kasy komunalne. Gromadziły one wkłady oszczędnościowe ludności i udzielały kredytów na cele gospodarcze, udzielały kredytów hipotecznych, a także prowadziły obsługę rozliczeniową i obrót żyrowy między kasami. Banki i kasy komunalne były powiązane finansowo z samorządami terytorialnymi miast i gmin, a także prowadziły ich obsługę bankową.

Na początku 1939 r. działało w Polsce 26 krajowych banków prywatnych i 4 banki zagraniczne. Obok banków prywatnych i banków państwowych oraz banków i kas komunalnych działały domy bankowe i kantory wymiany, a także ponad 7 tysięcy spółdzielni kredytowych i kas bezprocentowych pożyczek.

W czasie II wojny światowej pod zarządem niemieckim działały tylko niektóre banki, a okupant dokonał bezprawnego zaboru mienia bankowego i powołał Bank Emisyjny w Polsce, który zastąpił, bez wypłacenia ekwiwalentu, banknoty Banku Polskiego swoimi tzw. złotymi krakowskimi. Po wyzwoleniu w lutym 1945 r. powstał Narodowy Bank Polski (NBP), który wprowadził bilety bankowe opiewające na złote polskie. Reforma bankowa w 1948 r. zlikwidowała znaczną część przedwojennych instytucji bankowych, tworząc system bankowy wzorowany na ZSRR. NBP objął kontrolą i bezpośrednim kredytowaniem działalność eksploatacyjną większości uspołecznionych jednostek gospodarczych, a utworzony w 1949 r. Bank Inwestycyjny-ich działalność inwestycyjną. Bank Rolny od 1949 r. podjął obsługę gospodarki rolnej i nadzór nad bankami spółdzielczymi. Do obsługi powołano Powszechną Kasę Oszczędności (1950r.), będącą kontynuacją przedwojennej PKO. System bankowy kilkakrotnie reformowano, dążąc w ramach fałszywej doktryny monobanku do jego koncentracji, a przejściowo nawet PKO włączono do NBP. Powołano także państwowo-spółdzielczy Bank Gospodarki Żywnościowej (1975 r.), któremu podporządkowano wszystkie banki spółdzielcze.

Przebudowę polskiej bankowości podjęto na podstawie prawa bankowego uchwalonego z początkiem 1982 r. Stworzyło ono formalne podstawy prowadzenia przez banki samodzielnej i aktywnej polityki pieniężno-kredytowej. Sprzyjało temu usamodzielnienie NBP i ułożenie stosunków z Ministerstwem Finansów na zasadach współpracy, a nie – jak do tego czasu – na zasadzie podporządkowania. W warunkach zapoczątkowanej reformy podstawowym ogniwem gospodarki narodowej staje się przedsiębiorstwo. Stosunki banków z przedsiębiorstwami nabierają charakteru partnerskiego, wynikającego z zawieranych umów przez równouprawnionych partnerów.

Reforma gospodarcza zakłada zastąpienie takiego systemu zarządzania metodami parametrycznymi, przy wykorzystaniu takich instrumentów ekonomicznych, jak ceny, procent, kursy itp. Nowy system kredytowy wychodził z założenia, że posiadanie przez samodzielne przedsiębiorstwo środków finansowych będzie wystarczającym warunkiem podejmowania działalności gospodarczej. Jako warunek uzyskania kredytu bankowego przyjęto posiadanie przez przedsiębiorstwo zdolności kredytowej, rozumianej jako zdolność przedsiębiorstwa do zwrotu udzielonego kredytu z odsetkami. Odstąpiono od dotychczasowej zasady kredytowania całości potrzeb zgłaszanych przez przedsiębiorstwo, bo brak zdolności kredytowej uzasadniał odmowę kredytowania.

W pierwszym okresie nie zmieniono organizacji bankowości, a NBP udzielał prawie 80% kredytów bezpośrednio przedsiębiorstwom. Prawo bankowe stworzyło wprawdzie możliwość zakładania banków o różnej formie własności, ale uprawnienia tego praktycznie nie wykorzystano i powstały tylko dwa nowe banki, w tym działający obecnie Bank Rozwoju Eksportu S.A. Dalsze zmiany systemu kredytowego oraz rozbudowę sieci banków połączone z decentralizacją kredytowania przyniosło nowe prawo bankowe uchwalone przez Sejm RP w 1989 r. Umożliwiło ono także zbudowanie systemu bankowego właściwego dla gospodarki rynkowej oraz powrót do polskiej tradycji bankowości. W takiej gospodarce rola pieniądza, a także systemu bankowego, jest zasadniczo inna niż to było w systemie gospodarki centralnie kierowanej. W odróżnieniu od sytuacji, bowiem w tej ostatniej pieniądz odgrywa aktywną rolę, decyzje rzeczowe są zazwyczaj pochodną sytuacji finansowej podmiotów gospodarujących. Inna jest również struktura systemu bankowego. W końcu lat 80. rozpoczęto w Polsce budowę tzw. dwuszczeblowego systemu bankowego, tzn. składającego się – z jednej strony – z banku centralnego, a z drugiej – z sieci banków komercyjnych. W takim systemie, typowym dla gospodarek rynkowych, bank centralny jest podmiotem regulującym obieg pieniądza, zapewniającym stabilność systemu finansowego oraz świadczącym usługi pozwalające na sprawne funkcjonowanie banków. Tym samym, bank centralny pełni funkcje makroekonomiczne o charakterze systemowym, nie uczestniczy natomiast w bezpośrednim świadczeniu usług na rzecz podmiotów niefinansowych. Tymi ostatnimi zadaniami zajmują się banki komercyjne.